Strikvraag

Altijd weer moet ik haar teleurstellen: "Nee, het is geen cadeautje." Altijd weer die grote reeëogen die me aankijken alsof ik haar belazer. Neen, u kan dus niet aan de slag met plakkers en papier. Neen, ik kan u niet verblijden met het demonstreren uwer inpakkunsten. En ja, sommige mensen kopen gewoon boeken voor zichzelf.

de trotse schaamstreek van de bibliofiel

Ook al gecontacteerd door de fotografiestudente I? Met jeugdig enthousiasme contacteert ze bloggende bibiofielen en boekenverzamelaars met de vraag om hun collectie te fotograferen. Om vast te leggen hoe de boeken bezit nemen van slaapkamer, eetplaats en trappenhal. Een eindwerk dat focust op de verandrende functionaliteit van ruimtes. Een goed idee lijkt me dat. Concreet genoeg om ermee aan de slag te gaan, vaag genoeg om ontdekkingen te doen. Bij mij is ze welkom, maar mijn collectie is nogal bescheiden. Maar dat welkom valt haar niet overal te beurt: het lijkt wel een bedeltocht langs gesloten deuren (al zullen er intussen wel al hebben toegehapt). Want... de meesten vinden het een aanslag op hun privacy, zegt I. Zelfs met de garantie van volledige anonimiteit. Alsof je een greep doet naar hun geheime dagboek. Of naar hun intieme delen. Pour vivre heureux, vivons cachés. Nog geen enkele foto genomen en de psychologie van de bibliofiel/verzamelaar al doorgrond!

Boekenverzamelaars zijn controlefreaks. Ze houden van verrassingen. Zolang die eruitzien als een boek, ruiken als een boek en te categoriseren zijn als een boek. Ze ademen pas voluit als ze omringd worden door boeken of in het straatbeeld de contouren van een boek menen te ontwaren (De teleurstelling wanneer dat  op een rommelmarkt een fotoboek of een reeks postkaarten blijkt! Die boekenwinkel die wordt ontmaskerd als een wenskaarten- of partiturenwinkeltje!). Zoals jouw fototoestel staat tussen jezelf en de wereld, staat het boek tussen de bibliofiel en zijn medemens, tussen de angst en de ordening, tussen de gekleurde werkelijkheid en de overzichtelijke boekenrekjes. Jazeker, je kan een foto krijgen, maar een foto nemen? Ho maar..  Hoe zou zo'n simpel tweedimensionale foto de duizenden levens van de boekenverzamelaar recht doen? Immers, elk boek in de collectie staat voor een deelaspect van de bibliofiele persoonlijkheid. De renaissanceman is er niks tegen. Astrofysica, middeleeuwse stadsplanning, het interbellum: de bibliofiel koopt het boek, streelt de kaft, bladert er genoeglijk door en dommelt weg naar dromenland waar hij een discussie voert met Leonardo da Vinci. Of - beter nog - met een andere bibliofiel, met een nóg grotere collectie. Terug wakker, kiest hij een mooi plaatsje in zijn bib, en denkt tevreden: dat kennen/weten we dan ook weer. Op naar het volgende. 

Een wildvreemde toelaten in de brandkast zijner ziel en zaligheid? Het levenswerk te grabbel gooien aan een voyeur? Liever niet. Want de bibliofiel is zélf de grootste voyeur. Snuistert rond in andere levens als een muis in de keuken. Maar zelf geeft hij minder prijs. Waarom? Schaamt hij zich voor zijn grijze, passieve verzamelaarsleven dat schril afsteekt tegen dat van zijn favoriete romanpersonage? Overschat hij de waarde van zijn verzameling? Of opent hij alleen de deuren voor gelijkgezinden? Die dit alles naar waarde weten te schatten?

Bedankt I. De psychologie van de boekenverzamelaar: ik heb er weer een nieuw verzameldomein bij.

++++ this book will save your life

Een goede titel: meer heeft een boek niet nodig om zichzelf te verkopen. Op de rommelmarkt die me het mysterie van de Penguin ontsluierde, viel mijn oog ook op This book will save your life. Vijf euro had ik ervoor veil, maar de verkoper vond 50 eurocent ook al voldoende. En gelukkig bekeek ik de naam van de auteur niet al te goed want A.M. Homes is ook de schrijfster van The end of Alice. Dat kocht ik indertijd in De Slegte om het na enkele pagina's en 'weird shit' mompelend tussen de plantenbakken te keilen.

Die Homes dus krijgt me nu wél helemaal mee. Help, ik kan me identificeren met een steenrijke (mja, dat is zo slecht nog niet) gepensioneerde (mmm) die navelstarend zijn uren binnenskamers doorbrengt (gelukkig heb ik die nieuwe job) en op een dag met een hartaanval op spoed belandt (kan nog komen). Correctie: een fake hartaanval. Want de benauwdheid en alomtegenwoordige pijn lijken niet medisch te verklaren. Wat volgt? Lees het zelf maar. Zeer de moeite.

Niet alleen heeft Homes fantasie genoeg om een hele rits gebeurtenissen, personages en actie geloofwaardig te combineren, ook in vorm, ritme en sfeerschepping toont ze zich een meester van de vertelkunst. Vindingrijke dialogen, geslaagde observaties,... je staat er niet bij stil maar ze staan er wel. Snel haar andere werk checken dus.

Bel Canto

Bel Canto heeft een mooi uitgangspunt: in een onbestemd Zuid-Amerikaans land neemt een guerillagroep, La Familia de Martin Suarez, bezit van een chique villa waarin vele internationale prominenten zijn samengetroept voor het optreden van een beroemde sopraan, Roxane Coss. Bedoeling was om de president te schaken maar die is, ondanks de aangekondigde aanwezigheid, thuisgebleven om zijn favoriete soap te bekijken. Daar sta je dan.

Geen kidnapping, maar wel een maandenlange gijzeling is het vervolg. Vrouwen en minder kapitaalkrachtigen mogen het huis verlaten. Een 40-tal mannen blijft gegijzeld, samen met de operaster/nachtegaal die met haar hemelse gezang de lieve vrede weet te bewaren. We maken kennis met haar grootste aanbidder (latere minnaar), de druk gesolliciteerde vertaler, enkele van de gijzelnemers, de go between van het Rode Kuis, enz. Mooi mooi mooi ... Iets te mooi inderdaad. Want door de focus op de liefdeshistories krijgen we maar één kant van de gijzelingsmedaille te zien: verliefdheid, hoop, routine, reflectie... Berusting. Meer zelfs: nieuwe mogelijkheden.

Maar wat met de woede en de wanhoop, de ontsnappingspogingen, het verzamelde testosteron? Allemaal geneutraliseerd door een dagelijkse portie zang en de occasionele por in de ribben? Een dissonante stem had dit (goede) verhaal boven zichzelf uitgetild.

In de luwte

Ik beleef een boekenluwe periode. Zo soms heb je het wel gehad met alle mooie frasen en andermans wijsheid. Dan onthoud ik me even van de overvloed der letteren. Maar stilletjesaan doet de lichtheid weer haar intrede.

• 
  
  Lieve Joris: absoluut een schrijfster naar mijn hart. Geen ego te bespeuren in dit reisverhaal annex document over (alweer) een woelige periode in de Congolese geschiedenis.

• 
  
  Enkele interviews uit de oude doos, toen de interviewer zelf ook nog zijn duit in het zakje deed. Mooi citaat van Van Duinkerken: "(...)  in de triplex van Bollnow die zegt: in de donkere kelder van ons wezen hebben we ongerichte stemmingen, in de heldere daglichtbeschenen verdieping hebben we gerichte gevoelens en in de met kunstlicht verlichte zolder hebben we verstandelijke reflecties op deze twee gegevens."

• 
  
  Sun Tzu: brengt even mijn hoofd tot rust, voor het slapengaan. Westerlingen hebben altijd de neiging om er rechtstreeks en  midscheeps in te vliegen. Dat is nergens voor nodig.

Blinded by love

"For men often behave as though blinded by love and credit the beloved with charms to which she has no valid title.

(...)

A sallow wench is acclaimed as a nut-brown maid.
A sluttisch slattern is admired for her 'sweet disorder'.
Her eyes are never green, but grey as Athene's.
If she is stringy and woody, she is lithe as a gazelle.
A stunted runt is a sprite, a sheer delight from top to toe.
A clumsy giantess is 'a daughter of the gods divinely tall'.
She has an impediment in her speech - a charming lisp of course.
She's as mute as a stockfish - what modesty!
A waspish, fiery-tempered scold - she 'burns with a gem-like flame'.
She becomes 'svelte' and 'willowy' when she is almost too skinny to live; 'delicate' when she is halfdead with coughing.
Her breast are swollen and protuberant: she is 'Ceres suckling Bacchus'.
Her nose is snub - 'a Faun', then, or 'a child of the Satyrs'.
Her lips bulge: she is 'all kiss'.

It would be a wearisome task to run through the whole catalogue."

Lucretius - book IV - Sensation and sex

Het vlindervleugelen der oogleden

"In plaats daarvan legde ik op dat moment suprême mijn vingers op haar wangen en om haar keel, en ik voelde die spieren samentrekken en vervolgens openden zich haar lippen, en bijten deed ze (soms in mijn duim, soms in de muis van mijn hand, soms in mijn tong, soms tot bloedens toe), maar het mirakel van het oogwit heb ik nooit aanschouwd, noch het vlindervleugelen der oogleden."

Omega Minor, Paul Verhaegen.

Afbeelding: een Blue Morpho

Imperium - letterlijk

Meer lezenswaardige citaten van Kapuscinski:

"De heersende religie was hier eerst het mazdaïsme, later de islam, maar wanneer ik Schetsen uit de geschiedenis en filosofie van Azerbeidjan lees, geschreven door acht auteurs, verbaast het me hoeveel heresiarchen, afvalligen, goddelozen, sektariërs, andersdenkenden, mystici, troglodieten, kluizenaars en ketters hier een onderdak en kansel hebben gevonden. Want er zijn matazylieten, batinieten, ismaëlieten, mazdaken, manicheeërs, en ook monofysieten, vuuraanbidders, bektasjieten, nugdawiden en soefi's, hurramieten, zuivere broeders, en bovendien hurufieten, die de mystici van het getal worden genoemd, serbedakiërs en soennieten."

25 jaar Stalinbewind (1928-1953) in een enkele paragraaf. Stalin had het plan opgevat om een monumentaal 'paleis van de Sovjets' te laten verrijzen in Moskou. In 1933 had hij de plannen goedgekeurd, maar die werden "doorkruist door de woelige en ongunstige loop der gebeurtenissen":

"Enige maanden na zijn goedkeuring van het ontwerp van Jofon en Sjtsjoeko stierf de chef van de GPOe, Menzjinski, en zijn plaats werd op voordracht van Stalin ingenomen door een bloeddorstige beul, een apotheker uit Lodz, Genrich Jagoda. Kort daarop werd, op instigatie van Stalin zelf, zijn voornaamste concurrent Kirov om het leven gebracht en zijn dood was voor de secretaris-generaal het signaal voor de eerste grote massacre die de geschiedenis zou ingaan onder de verzachtende uitdrukking 'zuivering'. daarna kwamen de Moskouse processen, waarin Stalin met zijn naaste medewerkers afrekende, in 1937 volgde er een nieuw massacre, daarna had hij het druk met de annexatie van Polen, Litouwen, Letland en Estland, de oorlog met Finland en ten slotte de Tweede Wereldoorlog. Direct na de oorlog moest hij verschillende volkeren evacueren, die hij van verraad betichtte (Krimtataren, Tsjetsjenen, Ingoezen en andere), moest hij toezien op de deportatie naar Siberië en Kazachstan van grote contingenten Polen, Litouwers, Duitsers, Oekraïners, moest hij nieuwe processen en bloedbaden organiseren, en daarna was hij al oud, kreeg een hersenbloeding en ging dood."


"Ik weet niet eens hoe de Azerbeidjaanse heet. Alle namen betekenen hier iets, de ouders hechten waarde aan de keuze van de naam. Goelnara betkent bloem, Nargis narcis, Bahar lente, Ajdyn helder. Een meisje op wie iemand verliefd is krijgt de naam Sevil. Na de revolutie, vertelde Valeri me, kregen pasgeboren meisjes namen van de dingen van de nieuwe tijd die tot het platteland doordrongen. Er zijn dus meisjes die Tractor, Limonade of Chauffeur heten. Een vader, die blijkbaar op belastingvermindering rekende, gaf zijn dochter de naam Finotdel, wat de afkorting is van Finansovy Otdel (departement van financiën)."

"Sjaripov had eerst bedenkingen, hij zei dat moslims niet mochten drinken. Ten slotte dronk hij toch wat. Toen stond hij op, kleedde zich uit, gespte zijn prothese los en kroop in de beek die vlakbij stroomde. De boeren staarden naar hun naakte directeur. 'Wat doet hij?' vroeg ik. 'Hij brengt zijn bloeddruk omlaag,' zei iemand."

Imperium - Ryszard Kapuscinski

Het werk van de Poolse journalist-schrijver Ryszard Kapuscinski is een echte openbaring. Zijn Lapidarium kende ik al, maar dat zijn eerder observaties en bedenkingen. In 'Imperium' maak ik nu kennis met de echte journalist: Kapuscinski koppelt feitenkennis aan inzicht, plaatst persoonlijke ontmoetingen/ervaringen in een historisch perspectief, betoont echte, passionele interesse in zijn onderwerp, heeft geen last van vooroordelen, verwijst naar andere bronnen en wereldliteratuur... en brengt dat alles in een prachtige, soms poëtische, altijd treffende stijl.

Als een doorregend vogeltje

In 1989 trekt hij naar Moskou. Het Sovjetimperium davert op zijn grondvesten en dus wil hij het hele uitgestrekte gebied, de vijftien unierepublieken, bezoeken terwijl deze de weg inslaan van de onafhankelijkheid: "De tijdsgeest, kan men zeggen. Welnu, fascinerend en veelbelovend zwanger is het moment waarop deze tijdsgeest, die mismoedig en apathisch als een doorregend vogeltje op een tak zat te dommelen, opeens, zonder duidelijke reden (in elk geval niet rationeel te verklaren) en onverwacht afzet voor een gewaagde en vreugdevolle vlucht. Het ruisen van deze vlucht horen we allemaal. Het wekt onze verbeelding tot leven en geeft ons energie: we gaan over tot daden."

Democratie: het recht op afscheiding?

En al op het vliegtuig geeft de schrijver ons een inzicht waar we ook vandaag, 20 jaar later, even bij zouden moeten stilstaan. Denk maar aan Georgië, Tibet, Tsjetsjenië, de Balkan, de Koerden in Irak en Iran en al die andere volkeren die streven naar onafhankelijkheid zonder dat ze onze media halen:

"Ik antwoord hem daarop dat ik eerlijk gezegd niet geloof dat je een imperium kunt democratiseren, dat over een periode van honderden jaren met behulp van veroveringen en annexaties is opgebouwd. (...) Laten we een nieuwer voorbeeld nemen dat ik uit eigen ervaring ken, Iran in de jaren '70. De revolutie tegen de sjah begon immers als een democratische, liberale beweging, gericht tegen de politiedictatuur. Maar Iran is een staat met veel volkeren, geregeerd door de Perzen die over de in deze staat wonende kleinere gemeenschappen van Arabieren, Azeri's, Balutsji, Koerden en andere volkeren regeren.


Wanneer die onderdrukte volkeren horen dat iemand in Teheran over democratie praat, vertalen ze die leus ogenblikkelijk in de leus van onafhankelijkheid, ze willen zich meteen afscheiden en hun eigen staat vormen. Iran dreigt uiteen te vallen, een paar provincies te verliezen, te degraderen tot een rompstaat. Maar op dat ogenblik steekt het Grootperzische nationalisme de kop op en zijn bewaarders, de sjiitische geestelijkheid met ayatollah Chomeini aan het hoofd, nemen alle macht over. Het woord democratie verdwijnt van de spandoeken, de revolutie eindigt in een serie bloedige expedities tegen de Azeri's, de Koerden enzovoort, in de overwinning van het autoritaire gezag. En Iran bestaat voort met onveranderde grenzen.

Tussen de starre en dwingende natuur van elk imperium en de soepele en tolerante natuur van de democratie (...) bestaat gewoon een onoplosbare tegenstrijdigheid. De etnische minderheden die het Imperium bewonen, zullen het geringste vleugje democratie aangrijpen om zich los te maken, onafhankelijk, zelfstandig te worden. Voor hen is maar één antwoord op de leus 'democratie!': 'vrijheid!' Vrijheid begrepen als afscheiding. Dat leidt natuurlijk weer tot protesten van het heersende volk dat, om zijn bevoorrechte positie te handhaven, bereid is zijn toevlucht te nemen tot het gebruik van geweld en ondemocratische oplossingen."

Dat doet me eraan denken dat onze media conflicten in verre buitenlanden veel te makkelijk herleiden tot een "pro-westerse" en "anti-westerse" fractie. Journalistieke luiheid of westerse zelfoverschatting? Die berichtgeving gaat in ieder geval voorbij aan de diepgewortelde identiteit en geschiedenis van landen en volkeren. Een open, onbevoordeeld perspectief als dat van Kapuscinsky: een echte verademing!

Het groene effect

De voorbije dagen gewerkt "comme un boeuf" in de tuin van mijn schoonbroer. Boompjes hakken, vuurtje stoken, het bloed netelgewijs laten stromen, kortom de bijl in de dagelijkse besognes en ongemakjes waar een stadsmens al eens mee te kampen heeft. En nu weeral de ganse dag voor mijn pc voor een vertaling. Misschien toch maar die opleiding tot boswachter volgen?

Moskou

Ooit ga ik naar Rusland. Geen melk en honing daar. Wel vodka en poëzie. Aanrader: de weblog van Michel Krielaars, NRC-correspondent in Moskou. Om te lachen en om te huilen, de Russische aard is niet voor één gat te vangen.

Tussen kunst en kitsch

In mijn zoektocht naar een geschikte vertaling van "devanture" (het geheel van uitstalraam, verlichting, uithangbord enz. van een winkel) stootte ik op volgende link: Souvenirs de Bruxelles. Mooie foto's van uitstalramen, façades en interieurs van plaatsen waar ik al eens voorbij ben gewandeld. Dit werk van een Frans koppel (Valérie Weill en Philippe Chancel) verscheen ook in boekvorm als eerste uitgave van Editions Margaux, een initiatief van Cook & Book.

Een hoog Weekend Knack-gehalte, dat wel, maar de herkenning maakt veel goed en fotografie gaat natuurlijk ook over "de dingen die voorbijgaan": het liedje van de Jazz Inn is intussen voorgoed uit, maar dit typische beeld (deze bar opende pas om 22 uur) blijft dus voortbestaan.

© Valérie Weill & Philippe Chancel

Eerste blijvende indruk

De Vlaamse minister van cultuur kent niks van cultuur! Niks nieuws onder de zon, behalve dat de kersverse minister dat nu ook met zoveel woorden toegaf in een interviewtje in Ter Zake. En ziedaar, de Vlaamse schrijver Erwin Mortier schoot uit zijn winterslaap. Of is het zijn bejubelde godenslaap? Ik weet het niet. Ik lees hem niet. Voor een kleinmenselijke reden: de eerste indruk. In zijn geval, de eerste indruk die steeds weer bevestigd wordt. Het was een Humo-interview van enkele jaren geleden met daarin zoiets als "Ik werkte als halftijds verpleegkundige in het Dr. Ghuislain-hospitaal, maar kon dat niet combineren met mijn Kunst. En dus ben ik gestopt met werken."

Upstairs, downstairs
Hoe doe je dat? vroeg ik me af. Het werkelijke bestaan de rug toekeren en je terugtrekken in je ivoren torentje? Jezelf bevrijden van de dagelijkse zorgen zonder daarvoor de rekening te betalen? Financieel én literair. Een succesvol schrijver die erin slaagt om van zijn pen te leven: hoedje af. Maar dit was een bewuste keuze tot intellectueel monnikendom, een roeping naar een hoger levenslot van bezinning en beschouwing, van doorwrochte reflectie. Tja. Dan loop je al snel het risico om vacuümliteratuur te schrijven. Mooie, nietszeggende woorden. Ik wil schrijvers geen blue collar omgorden, maar het leek me onwaarschijnlijk dat Mortiers schrijfsels, vruchten van een kunstmatig bestaan, iets voor mij waren.

Hier waak ik
Latere indrukken bevestigden het aura van beschermd kasplantje: het wroeten in de Vlaamse klei (afgaande op de achterflappen althans), achterhoedegevechten met bisschoppen, het gemekker over cultuurprogramma's. Teneur: "Privé-cultuurdomein. Hier waak ik." Idem dito voor zijn recente uithaal. Wat begint als oprechte verontwaardiging, verwordt tot een elitaire scheldpartij waarbij iedereen (Vlaming, Belg, politicus en journalist) het moet ontgelden. Ben benieuwd of deze landheer nog een keukenmeid heeft. Indien niet, dan ziet hij alvast de nieuwe minister Schauvliege in die rol.

Soit, een hele inleiding om u te wijzen op de schitterende repliek van Karl van den Broeck.

The Secret Life of E. Robert Pendleton

De sterkte van dit boek is meteen ook zijn zwakte: Michael Collins kiest voor de thriller-invalshoek, het moordmysterie, het detectiveverhaal. En dat was misschien niet nodig. Zeer spannend en vlot geschreven, maar je krijgt de indruk dat hij niet volledig inzet op zijn interessante beschouwingen over literatuur, schrijverschap, ouderdom, bravoure en desillusie. Die komen allemaal aan bod maar verdwijnen gaandeweg naar de achtergrond naarmate de suspense toeneemt en de queeste van de detective het overneemt.

Een gemakkelijkheidsoplossing? Misschien. De auteur is niet verplicht om zijn balonnetjes en bedenkingen over het literaire leven, marketing en het Nietzschiaanse Ubermensch-adagium (het verdwijnen van de alwetende God) tot in de puntjes uit te werken, hoewel hij ze wél magistraal illustreert door bijvoorbeeld zelfs de alwetende schrijver en lezer toch op te zadelen met enkele losse eindjes.

Waarom dan toch dit kleine gevoel van teleurstelling over deze tour de force? Omdat hij in de beginpagina's duidelijk aantoont ook andere stijlen aan te kunnen. En dan denk ik vooral aan de Tom Sharpe-gewijze humor:

De ontmoetingsdialoog tussen de gedesillusioneerde schrijver Pendleton, die zijn dagen slijt als professor op een tweederangcampus, en zijn succesvolle tegenhanger Horowitz, auteur van o.a. I'm Sick of Following My dreams: I'm Just Going to Ask Them where They're Going & Hook up with Them Later:

'So what now, Bob? Another two days upriver by canoe?'
Pendleton stiffened but played along. 'The natives have been restless, Allen. It's good you're late. We'll travel better now under cover of dark.'

Zo'n dialogen mochten er meer geweest zijn.

Moeilijk gaat ook

Mooie quote uit een interview met Leonard Cohen in De Standaard:

"Maar het is moelijk om in deze tijd te schrijven omdat onze maatschappij volgepompt wordt met slogans. Dat gaat veel verder dan de vloek van de politieke correctheid. Het is een soort tirannie: al die ideeën zwermen door de lucht als sprinkhanen, en het is moelijk voor een schrijver om te bepalen wat hij écht denkt over de dingen."

Dat sloganeske raakt meteen aan de achilleshiel van onze informatiemaatschappij: de info-overload (met dikwijls tegengestelde informatie) en de (on)betrouwbaarheid van de bronnen. Maar een beetje schrijver laat zich hierdoor toch niet van slag brengen? Net in deze tijden van onduidelijkheid, versnippering, crisis, klimaatcrisis, fundamentele economische onevenwichten, religieuze verschillen en big-brothercontrole kan een schrijver die buitenstaanderblik bieden die verderkijkt dan de waan van de dag.

Voor toekomstige historici moet ons huidige tijdsgewricht immens interessant zijn. Maar een schrijver moet toch niet reïncarneren om nú al, al dan niet via een zelf gecrëeerd universum, haarfijn te ontleden of aan te tonen welke weg we bewandelen en wat dat betekent op lange termijn? Want als ook schrijvers zich al laten verstommen - uit schrik of onwetendheid - kunnen we inderdaad beter de boeken sluiten.